WawerNews.pl- wiadomości lokalne

Ważne, użyteczne i ciekawe informacje z dzielnicy Wawer

Wawer Historia: Karczma Wawer

Karczma (austeria) wawerska to zabytkowy budynek znajdujący się przy ul. Płowieckiej, obecnie mieszczący hotel Zajazd Napoleoński.

Karczma zlokalizowana została na skrzyżowaniu ważnych dróg komunikacyjnych. W przeszłości był to zbieg traktów biegnących z Brześcia i Wilna (obecnie Płowiecka) oraz południa Polski i Lublina (Trakt Lubelski) do Warszawy.

Karczma była świadkiem wielu historycznych wydarzeń, z których na czoło wysuwają się pierwsza i druga bitwa pod Wawrem w okresie Powstania Listopadowego. Była też miejscem zbierania się posłów. Najbardziej znana jest jednak z nieudokumentowanych informacji, według których zatrzymał się w niej w 1812 roku Napoleon podczas marszu na Moskwę.

Karczma dała też nazwę powstałej później przy niej koloni Wawer a następnie gminie i dzielnicy Wawer.

Zajazd-karczma w tym miejscu mogła powstać tutaj nawet już pod koniec XV lub w połowie XVI wieku, podobno jest wspominana w źródłach z czasów potopu szwedzkiego i bitwy pod Warszawą. Również Poliński pisze, że według kronik z tego okresu w olbrzymim borze wawerskim była karczma. Jednak najstarszy dokument pochodzi z 1727 roku. Są to akta nabycia dóbr Zastowa z przyległościami przez Elżbietę z Lubomirskich Sieniawską: „Zastów, Las, Koło, Zbytki, Olendry, łąki część w Zyrzynie i część miasta Pragi pod Warszawą nad Wisłą będącego, tudzież karczmę Wawer nazwaną, ze wszystkimi polami, rolami, lasami, młynami, sadzawkami, rzekami i poddanymi”. W ten sposób karczma na ponad dwieście lat trafiła do klucza Dóbr Wilanowskich.

W dokumencie tym po raz pierwszy pojawia się nazwa Wawer. Kolonia Wawer powstała dopiero w 1838, natomiast gmina Wawer w 1866 roku. Była to najprawdopodobniej budowla drewniana.

Karczma Wawerska była miejscem zbierania się posłów. Było to możliwe dzięki temu, że po Unii Lubelskiej z 1569 roku kiedy to sejmy stałe naznaczono w Warszawie Praga stała się punktem zbiorczym posłów ziemskich litewskich. Według Polińskiego w karczmie odbywały się narady, dokonywano kontraktów.

Karczma przy zbiegu traktu brzeskiego i drogi do Lublina zaznaczona jest na mapach Karola de Perthéesa z 1783 roku i Serrieuriera z 1794 roku, nie ma jej już jednak na mapie rozgraniczenia dóbr skarbowych Gocławia od dóbr prywatnych Zastowa z 1800 r. i na mapie Davida Gilly’ego z 1803 r. Być może została spalona podczas powstania kościuszkowskiego, mogła też upaść po III rozbiorze Polski, kiedy to Wawer przecięła szczelnie zamknięta granica pomiędzy Prusami i Austrią i pobliskie ważne drogi utraciły znaczenie. Bardzo możliwe, że karczma ta znajdowała się dokładnie w tym samym miejscu skrzyżowania ważnych szlaków komunikacyjnych, co późniejsza.

Zajazd zwany austerią znalazł się na obszarze działań zarówno pierwszej, jak i drugiej bitwy pod Wawrem powstania listopadowego w 1831 roku. W lutym i marcu w austerii miały wtedy siedziby operacyjne kolejno sztaby generała Szembeka i generała Prądzyńskiego a według tradycji starych mieszkańców również kwatera sztabu Naczelnego Wodza gen. Jana Skrzyneckiego. Mieściły się w niej też sztaby rosyjskie.

W 1838 roku Administracja Dóbr Wilanowskich założyła osiedle, nadając mu nazwę taką samą jak karczma, czyli Wawer. Jego mieszkańcy w jakimś stopniu utrzymywali się z obsługi podróżnych i pracy w austerii.

W 1843 roku zostaje wydana Topograficzna Karta Królestwa Polskiego (z datą 1839), na której jest zaznaczona „Karczma Wawer”.

W latach 1848-1867 kolejny dzierżawca propinacji zastowskiej, Teofil Pancer, wybudował duży dom mieszkalny, kuźnię, założył destylarnię wódek i pokrył nawierzchnię przed budynkiem nowym brukiem.

W 1866 administracja carska powołała nową gminę Wawer, a z nią sąd gminny ulokowany w nieistniejącym obecnie budynku zabudowań karczmy.

Potem było jeszcze dwóch dzierżawców propinacji zastowskiej, a od 1868 roku dzierżawcami propinacji a następnie tylko austerii została rodzina Morantowiczów. Jej kolejny potomek, Konstanty Morantowicz, po I wojnie światowej wykupił budynek karczmy, szynk wydzierżawił Szymonowi Walczakowi, izby gościnne zamienił na mieszkania czynszowe a stajnię przerobił na magazyn. Szynk wtedy zamienił się w restaurację nastawioną na obsługę licznych letników i niedzielnych wycieczkowiczów z Warszawy. Wisiał tam wtedy szyld: „Karczma pod Napoleonem. Koniom woda – ludziom piwo i zgoda”. Powodem tych zmian było poderwanie bytu zajazdu w wyniku uruchomienia w 1877 roku Kolei Nadwiślańskiej i zbudowania kolejki wąskotorowej od mostu Kierbedzia przez Wawer ostatecznie aż do Karczewa oraz przeobrażenia społeczno-ekonomiczne po odzyskaniu niepodległości.

W okresie międzywojennym planowano też ulokować na terenie austerii zarząd gminy Wawer, salę widowiskowo-zebraniową, muzeum pamiątek powstańczych. Towarzystwo Przyjaciół Grochowa starało się o uznanie zabytkowego charakteru budynku. Wojskowe Biuro Historyczne zgodziło się, że w karczmie przebywał Szembek i według wszelkiego prawdopodobieństwa Skrzynecki oraz że uznanie karczmy za zabytek jest nader wskazane.

Podczas okupacji hitlerowskiej udało się te plany częściowo zrealizować – powstało tutaj konspiracyjne Muzeum Wawerskie, w którym zgromadzono różne pamiątki, zwłaszcza z okresu powstań listopadowego i styczniowego. Pod koniec II wojny światowej, gdy późnym latem 1944 roku zbliżyła się linia frontu, budynek został ograbiony, potem nawet zginęły lub uległy zniszczeniu ukryte wcześniej eksponaty.

Po wojnie budynek austerii przez dziesięciolecia był wykorzystywany na mieszkania kwaterunkowe, ulegając zagrzybieniu i zawilgoceniu, przynajmniej przez jakiś czas był też dodatkowo zlokalizowany w nim sklepik spożywczy. Stajnia natomiast stała się w końcu ruiną, nawet pomimo tego że właścicielka zajazdu z rodziny Morantowiczów odnajmowania ją przez jakiś czas na odlewnię żeliwa. W 1965 roku obiekt został wpisany do rejestru zabytków.

W 1976 roku Urząd Dzielnicowy Praga-Południe podjął decyzję o wykwaterowaniu lokatorów w celu przeprowadzenia remontu. Generalny remont a właściwie odbudowę przeprowadziła w latach 1980-1984 roku rodzina Walczyków (dzierżawiąca od 1981 roku zajazd od Skarbu Państwa), zamieniając dawną austerię w obecny pięknie odrestaurowany motel “Zajazd Napoleoński”.

Pochodzenie samej nazwy Wawer jest nieznane. Może ona wywodzić się na przykład od:

– nazwiska pierwszego właściciela lub imienia dzierżawcy
– nazwy ludowej chabra (wawer) porastającego licznie teren
– nazwy terenu pochodzącej od rośliny. “Wawer” jest bowiem zniekształconą formą słowa chabero (chwast, badyle). Jeszcze nawet w XIX wieku używano nazwy “Wawry”, “Wawr” w odniesieniu do osady która wyrosła przy zajeździe, czyli Wawra.


Fot. 1 Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. 1-U-7439
Fot. 2 Dariusz Kowalczyk https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0